Ynghylch
Mae hen fapiau'n dangos lleoliad Hen Gastell yn lleoliad yr Ysgubor Degwm yn Rhan Ogleddol Heol Merthyr Mawr. Mae'r adeilad, y credir ei fod yn un o’r adeiladau hynaf sy’n goroesi ym Mhen-y-bont ar Ogwr, o bosib, yn ymgorffori rhan o waliau'r castell fel a awgrymwyd gan Ymddiriedolaeth Archeolegol Morgannwg a Gwent (GGAT), er nad yw hyn wedi'i brofi. Mae’r Ysgubor Degwm, a adwaenir hefyd fel Ysgubor Degwm Capel y Santes Fair neu Ysgubor Degwm Nolton, yn dyddio’n ôl i'r cyfnod Ôl-ganoloesol (1485-1750) gydag addasiadau tuag at ddiwedd y 18fed ganrif. Codwyd yr adeilad gyda waliau rwbel a manylion brics coch ar ochrau’r grisiau a’r mynedfeydd ym mhen deheuol yr adeilad ac uwchben y drws gorllewinol.
Roedd ysguboriau degwm yn cael eu defnyddio yn y canol-oesoedd i storio degwm a rhenti ar adeg pan oedd yn ofynnol i ffermwyr roi degfed rhan o'u cynnyrch i'r eglwys. Am y rheswm hwn roeddent yn aml wedi’u lleoli yn agos at eglwys neu reithordy. Roedd yr ysguboriau’n cael eu defnyddio i storio'r cnydau degwm dros y gaeaf. Roeddent yn tueddu i fod yn adeiladau mawr gan eu bod yn cael eu defnyddio i storio cnydau a gasglwyd o'r rhan fwyaf, os nad pob un, o'r ffermydd cyfagos; byddai eu maint hefyd yn dibynnu ar natur y ffermio yn yr ardal (h.y. pa un a oedd ffermio yn bennaf yn ffermio tir âr, ffermio da byw ynteu'n ffermio cymysg).
Byddai'r gofod mewnol wedi cael ei ddefnyddio ar gyfer storio'r cnwd a hefyd ar gyfer dyrnu (y broses o wahanu grawn o ŷd a chnydau eraill) a'r broses nithio (defnyddio gwynt i wahanu'r grawn o'r cibion). Yna byddai'r gwellt wedi'i ddyrnu’n cael ei storio yn yr ysgubor ac yn cael ei ddefnyddio ar gyfer bwyd a gwellt gwely anifeiliaid. Mae gan Ysgubor Degwm Pen-y-bont ar Ogwr sawl drws. Mae'r drws sydd wedi ei leoli ym mhen deheuol yr ysgubor ar ben grisiau cerrig yn awgrymu bod gan yr ysgubor groglofft. O dan y drws hwn mae dwy ffenestr wedi'u lleoli o fewn mynedfa sydd wedi’i chau â cherrig, a allai fod wedi cael ei defnyddio fel tyllau fforchio y byddai'r cnwd wedi cael ei fforchio drwyddynt i’w roi i mewn yn yr ysgubor. Byddai ysguboriau'n aml yn cynnwys tyllau awyru i adael aer drwyddynt gan felly helpu i atal cynnyrch wedi'i storio rhag pydru. Gellir gweld twll awyru bychan ym mhen deheuol Ysgubor Degwm Pen-y-bont ar Ogwr. Credir y byddai cynllun mewnol yr ysgubor wedi bod yn debyg i ysguboriau hysbys eraill gyda'r llawr dyrnu yng nghanol y strwythur, a chilfachau storio wedi'u lleoli yn agos at y llawr dyrnu. Mae gan yr ysgubor ychwanegiad bach ar ei hochr orllewinol a allai fod wedi cael ei ddefnyddio i gartrefu offer neu dda byw. Mae'r adeilad wedi cael ei wneud yn adeilad Rhestredig Gradd II yn ddiweddar.
