St. John's House

Mae Tŷ Sant Ioan yn adeilad rhestredig Gradd II* ac, yn ein barn ni, dyma dŷ bywiog hynaf Pen-y-bont ar Ogwr, wedi'i leoli yn ardal gadwraeth Bryn Newcastle, rhan hynaf Pen-y-bont ar Ogwr. Ymhellach i fyny'r bryn mae Castell Newcastle, Y Sgwâr ac Eglwys Sant Illtyd. Elusen leol, Ymddiriedolaeth Tŷ Sant Ioan, sy'n berchen ar y tŷ ac yn ei reoli.

Mae'n dŷ â chyntedd a lle tân, sydd â phrif neuadd a lle tân sy'n cefnu ar gyntedd canolog. Torrwyd y dderwen a ddefnyddiwyd yn y tŷ yn nhymor tyfu 1511/12.  

Mae traddodiad lleol bod yr adeilad yn gysylltiedig â Marchogion Ysbyty, ond nid oes tystiolaeth i gefnogi hyn. Credir ei fod yn fan aros i bererinion ar eu ffordd i Dyddewi. 

Gwyddom fanylion rhai o'r perchnogion a'r deiliaid o ddiwedd y ^18fed Ganrif ymlaen. Roedd Walter Coffin yn dirfeddiannwr mawr ym Mhen-y-bont ar Ogwr, a'i gyfoeth yn dod o danerdy cynhyrchiol. Roedd hefyd yn gysylltiedig trwy briodas â theulu Price o Llangeinor, a oedd yn cynnwys yr athronydd enwog Richard Price a'i nai William Morgan, un o dadau sefydlu ymarfer actiwaraidd.

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, cafodd y tŷ ei brydlesu i wahanol bartïon, ac isrannwyd yr eiddo gyda dau deulu estynedig yn byw yn y naill hanner a'r llall. Ym 1919, gwerthodd y perchennog ar y pryd, Abraham Lewis, yr adeilad i Urdd Sant Ioan o Jerwsalem, a'i gwerthodd, yn ei dro, i gwmni o benseiri yn y 1990au. Agorodd yr Ymddiriedolaeth y tŷ bob mis i'r perchnogion tan 2023 pan brynodd yr Ymddiriedolaeth yr eiddo ar ran pobl Pen-y-bont ar Ogwr.

Mae mynediad am ddim ac mae'r tŷ yn cynnwys nifer o gasgliadau hynod o gwiltiau trawiadol, llwyau cariad cymhleth a heyrn hanesyddol. Mae'n berffaith ar gyfer trip teuluol gyda gweithgareddau i blant - teganau traddodiadol, gwisgo i fyny a rhwbio pres. Mae rhaglen amrywiol o arddangosfeydd celf a chrefft. Mae'r siop anrhegion yn cynnwys llawer o eitemau crefft lleol. Mae rhaglen o ddigwyddiadau y gellir eu harchebu drwy gydol y flwyddyn.